Shri Gyanobarayan’s favorite mother

दिलेल्या उताऱ्यातील मूळ आशय तोच ठेवून, वाचायला अधिक सुटसुटीत आणि प्रभावी वाटेल अशा प्रकारे शब्दांची मांडणी खालीलप्रमाणे केली आहे:

मदालसा: माऊली जेव्हा श्रीगुरू होते…

सहृदय कवींनी ‘आई’ या विषयावर अमाप लेखन केले आहे. जे कुणाही दैवताला मानत नाहीत, ते देखील आईला मात्र अढळ दैवत मानतात. साहित्यिक असोत वा तत्त्वज्ञानी, आई हा प्रत्येकाच्या जिव्हाळ्याचा विषय असतो. आईच्या हृदयाचे विश्लेषण करणे अशक्य असले, तरी त्या हृदयाचा अनुभव मात्र जन्मभर न पुसणारा असतो.

मदालसा – एक अनोखी माता

जेव्हा मातेचे हृदय श्रीगुरूत रूपांतरित होते, तेव्हा तिचे नाव ‘मदालसा’ असे असते. संत ज्ञानेश्वर महाराजांना (ज्ञानोबारायांना) ही मदालसा अत्यंत प्रिय आहे. पुराणातील कथेनुसार, मदालसा ही एक ऋषिकन्या होती, जिचा विवाह राजा ऋतुध्वजाशी झाला. तिने लग्नापूर्वी एक अट घातली होती: “माझ्या कार्यात राजाने कधीही हस्तक्षेप करू नये, अन्यथा मी तत्काळ राज्य सोडून जाईन.”

पाळण्यातील आत्मज्ञान

मदालसेला चार मुले झाली. त्यापैकी तीन मुलांना तिने पाळण्यातच परमार्थाचा उपदेश केला. याच उपदेशावर ज्ञाोबारायांनी ‘मदालसा’ नावाचे सहा अभंगांचे एक विशेष प्रकरण लिहिले आहे. जरी अभंग केवळ सहा असले, तरी त्यातील प्रत्येक अभंग एका ग्रंथाएवढा सखोल आहे.

मदालसेने पाळण्यात काय शिकवले?

• आचरण कसे असावे: जग आणि जीवन कसे असावे यापेक्षा ‘आपण काय केले पाहिजे’ यावर भर.

• विचारांची दिशा: आपल्या चिंतनाचा विषय कोणता असावा आणि अनुभवांची सत्यता कशी पडताळावी.

• विवेक: श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यातील नेमका फरक.

• संगती: कोणाच्या सान्निध्यात आपली ऊठबस असावी.

ज्या आत्मसाक्षात्कारासाठी साधक हिमालयात भटकतात, तोच साक्षात्कार मदालसेने आपल्या मुलांना जगातील दुःखांचा स्पर्श होण्यापूर्वीच, तळहातावरील आवळ्याप्रमाणे सहज करून दिला.

आईचे संस्कार आणि ऊर्जा

आई जितकी प्रगल्भ आणि उदात्त असते, तितकेच श्रेष्ठ संस्कार मुलांवर घडतात.

• उदाहरण: जिजाऊ मातेच्या स्वप्नातून ‘हिंदवी स्वराज्य’ उभे राहिले आणि शिवरायांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी प्रतिज्ञा केली.

• साधना: ज्याप्रमाणे आय.ए.एस. होण्यासाठी कठोर परिश्रमांची गरज असते, तसेच परमार्थात शास्त्रभ्यास आणि ध्यानासाठी एकांताची गरज असते. मदालसेने आपल्या मुलांना हेच ‘बाळकडू’ आपल्या दुधातून पाजले.

तिचा मंत्र होता:

“चेई तूं रे तानुलिया जाई श्रीगुरू शरण…”

“पयें दे मदालसा सोहं जो जो रे बाळा…”

तिने आपल्या राजपुत्रांना जाणीव करून दिली की, सत्ता आणि संपत्ती काळाचा फास सैल करू शकत नाही. म्हणूनच पूर्वीचे राजे हे सर्व वैभव सोडून ‘योगी’ का झाले, याचा विचार ती मुलांना करायला लावते.

कृतज्ञ पुत्र

मदालसेच्या या उपदेशाचे सार्थक मुलाच्या या उद्गारात दिसते:

“माझा मी गुरू केला मातेचा उपदेश…”

“पुत्र म्हणे वो माते गुरू तूचि जालीसी…”

निष्कर्ष:

परमार्थात संतांपेक्षाही आईला मोठे स्थान दिले जाते, कारण संतही आईच्या हृदयातूनच जन्म घेत असतात. मदालसा ही केवळ माता नव्हती, तर ती मुलांच्या जीवनातील ‘स्वानंद साम्राज्याची’ निर्माती होती.

या विषयावर आधारित मदालसेच्या एखाद्या विशिष्ट अभंगाचे निरूपण किंवा अर्थ तुम्हाला वाचायला आवडेल का?